Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε

Αφορμή για το σημερινό post είναι το Nobel Prize in Physiology or Medicine για το 2009. Δόθηκε στους Elizabeth H. Blackburn, Carol W. Greider και Jack W. Szostak για:

"τις εργασίες τους στο ένζυμο τελομεράση και την ανακάλυψή τους για το πως τα χρωμοσώματα αντιγράφονται και προστατεύονται από την αποικοδόμηση" (περισσότερα εδώ)

Ωραία όλα όσα εδώ.

Μετά διάβασα ένα μήνυμα-συμπέρασμα κάποιου σε αυτή την είδηση:

"Ευτυχως που υπαρχουν επιστημονες που μεσα απο την ερευνα τους αποδεικνυουν πως το γενετικο υλικο ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΤΑΙ απο διαφορους μηχανισμους, πχ ένζυμο τελομεράση. Και προστατευεται ετσι ωστε να αποφευχθουν τυχον μεταβολλες του. Σκοπος του κυτταρου ειναι να διατηρησει το γενετικο υλικο που εχει. Ποσο ασχετα και ασταθη ειναι ολα αυτα που ισχυριζονται οι εξελικτικοι και πιστευουν πως προερχομαστε απο καποιον πιθηκο. Δεν μας ειπαν ομως (οι εξελεκτικοι) πως συμβαινει αυτο, απο την στιγμη το κυτταρο προστατευει το γενετικο του υλικο? θεωριες, θεωριες και παλι θεωριες.

Μπραβο στις κυριες για την ερευνα τους

Καθε οργανισμος κατα το ειδος αυτου,
οπως τους δημιουργησε ο Θεος."

Και με έβαλε λίγο σε σκέψεις περί δυο θεμάτων: την Θεωρία του Ευφυούς Σχεδιασμού και την ημιμάθεια.

Η Θεωρία του Ευφυούς Σχεδιασμού λέει ότι «ευφυείς αιτίες είναι απαραίτητες για να εξηγήσουν την περίπλοκη, πλούσια σε πληροφορίες δομή της βιολογίας και ότι αυτές οι αιτίες μπορούν να ανακαλυφτούν εμπειρικά». Συγκεκριμένα βιολογικά χαρακτηριστικά καταρρίπτουν τις αρχές των «τυχαίων αλλαγών» της εξήγησης του Δαρβίνου. Φαίνονται να έχουν σχεδιαστεί. Εφόσον ο σχεδιασμός λογικά απαιτεί έναν ευφυή σχεδιαστή, η εμφάνιση του σχεδιασμού παραπέμπει στην ύπαρξη ενός Σχεδιαστή.

Μου θυμίζει περισσότερο αυτό που ο Ασίμωφ ονόμαζε "σύμπλεγμα του Φρανκενστάιν". Είναι περισσότερο μια λαϊκή πίστη, ένας φόβος ότι η επιστήμη καταδύεται σε βάθη όπου η ανθρώπινη γνώση δε θα έπρεπε να φτάνει, ότι πρόκειται για πράγματα που "είναι καλύτερο να μη γνωρίζει κανείς". Κι αυτό διότι η ανθρώπινη "ύβρις", η αλαζονεία του ανθρώπου που θέλει να γνωρίσει τα πάντα, θα φέρει την "νέμεση", την τιμωρία. Αποτυπώνεται πολύ καθαρά σε πλήθος πολιτιστικών δημιουργιών, από τη λογοτεχνία μέχρι τον κινηματογράφο, μέχρι και διάφορες παραεπιστημονικές ή παραθρησκευτικές δοξασίες. Είναι το κλισέ του ευφυούς αλλά "τρελού" επιστήμονα που πειραματίζεται με πράγματα που είναι "πέρα από την ανθρώπινη κατανόηση" και αυτό οδηγεί στην αυτοκαταστροφή του. Είναι το κλισέ του ρομπότ που στρέφεται ενάντια στον ανθρώπινο αφέντη του και τον καταστρέφει.

Πρόκειται μάλλον για μια επιβίωση μεταφυσικών δοξασιών και φόβου απέναντι στη φύση που φτάνουν τόσο παλιά όσο το "δέντρο της γνώσης" και η πρώτη μυθολογική "ύβρις", το φάγωμα του μήλου από τον Αδάμ και την Εύα. Από την άλλη βέβαια, μια αντίστοιχη "ύβρις", στην ελληνική μυθολογία αυτή τη φορά, το δώσιμο της φωτιάς (με ό,τι αυτό συνεπάγεται) από τον Προμηθέα στους ανθρώπους αντιμετωπίζεται εντελώς διαφορετικά από τους τραγικούς της κλασσικής Αθήνας του αναπτυσσόμενου Λόγου: ο Προμηθέας παρουσιάζεται σχεδόν ως ήρωας, κάποιος που αντιστάθηκε στην πρόθεση του Δία να κρατήσει τους ανθρώπους στο σκοτάδι της άγνοιας. Όπως και να' χει, αυτό το μοτίβο διατρέχει τις περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες από την αρχαιότητα. Η βαθύτερη, η πιο ενδελεχής γνώση του κόσμου αντιστοιχεί στη σφαίρα του θεϊκού και ο άνθρωπος είναι αποκλεισμένος από αυτή. Η προσπάθεια να γίνει κτήμα ενός ανθρώπου, πόσο μάλλον ολόκληρης της κοινωνίας, οδηγεί αναπόφευκτα στην καταστροφή.

Δεν ξέρω που ακριβώς οφείλεται αυτή η δοξασία αλλά σίγουρα κάποιες νεώτερες τεχνολογίες της έχουν δώσει νέα ώθηση στις μέρες μας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ατομική ενέργεια. Η απώλεια του ελέγχου πάνω στη θερμοπυρηνική σχάση αλλά και τα ίδια τα όπλα έχουν όντως τη δυνατότητα να καταστρέψουν τα πάντα. Ενδεχομένως και η μοριακή βιολογία με τις εφαρμογές της στη γενετική μηχανική έχουν τη δυνατότητα πρόκλησης μεγάλων οικολογικών καταστροφών.

Κι εδώ μπαίνει το θέμα της στάσης μας απέναντί τους. Η προσωπική μου άποψη είναι ότι δε θα'πρεπε να αντιμετωπίζονται με ένα μεταφυσικό δέος αλλά με κριτήρια καθαρά κοινωνικής ωφέλειας και φυσικής οικολογικής ισορροπίας. Μιακοινωνία θα πρέπει να κρίνει πόσο ωφέλιμη κοινωνικά μπορεί να είναι μια τεχνολογία και κατά πόσον είναι βιώσιμη, όχι με οικονομικά, αλλά με οικολογικά κυρίως κριτήρια. Κι αυτή η κρίση μπορεί να γίνει ασφαλώς με επιστημονικά κριτήρια αλλά σίγουρα και με κοινωνικά. Κι εκεί μπαίνει το ζήτημα του κοινωνικού ελέγχου. Όχι ότι μια αυτόνομη κοινωνία δε θα κάνει ποτέ λανθασμένες επιλογές. Αλλά εμπιστεύομαι πολύ περισσότερο μια απόφαση παρμένη σε συνθήκες αυτονομίας να εξυπηρετεί καλύτερα τα συμφέροντα της ανθρωπότητας παρά μια απόφαση από κυβερνήσεις και καπιταλιστικές επιχειρήσεις.

Είναι βέβαια επιθυμητό νομίζω να μην υπάρχει και υπερβολικά στενός κοινωνικός έλεγχος πάνω στην επιστήμη καθώς σ' αυτή την περίπτωση η ύπαρξη κοινωνικών ταμπού, προκαταλήψεων και δογματισμών είναι δυνατόν να εμποδίσει τις προσπάθειες για την κατάκτηση μιας όσο το δυνατόν πιο "αντικειμενικής" γνώσης. Το παράδειγμα του Μεσαίωνα είναι νομίζω χαρακτηριστικό.

Αλλά δυστυχώς έχουμε ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ κονωνίας και τεχνολογικών επιτευγμάτων. Και τίθεται το ερώτημα κατά πόσο μπορεί ο μέσος άνθρωπος να παρακολουθήσει της εξελίξεις στην επιστήμη. Εγώ πιστεύω ότι μπορεί. Μπορεί όσο δεν μπορούσε ποτέ στην ιστορία του. Το Internet είναι γεμάτο με υλικό,άρθρα,βιβλία για όποιον ενδιαφέρεται (αν και θέλει προσοχή ποια site θα εμπιστευτείται). Στα torrents μπορεί κανείς να βρει δεκάδες χιλιάδες επιστημονικά βιβλία,εκλαικευμένα και μη. Αν είχαμε και καλύτερα οργανωμένες δημόσιες βιβλιοθήκες, θα ανέφερα κι αυτές. Αυτός είναι άλλωστε και ο βασικός στόχος της δημόσιας εκπαίδευσης, η παροχή ενός βασικού επιπέδου γνώσεων σε όλους τους πολίτες για την κατανόηση του κόσμου γύρω τους.

Οπότε το ζήτημα είναι τι κάνει ο καθένας μας για να κρίνει τα επιτεύγματα της επιστήμης. Επιλέγει να οχυρωθεί σε απόψεις που απορρίπτουν οτιδήποτε πολύπλοκο απλά και μόνο λόγω της πολυπλοκότητάς του ή να αποκτήσει ένα βασικό επίπεδο γνώσεων που θα του επιτρέπει να ερμηνεύει τα μελλοντικά "θαύματα" της επιστήμης και να κρίνει την επικινδυνότητά τους;

H τεχνική (εννοώ την τεχνολογία αλλά η λέξη "τεχνική" είναι νομίζω πιο κατάλληλη) έχει αναπτυχθεί τόσο πολύ που εφευρέσεις όπως οι οπτικές ίνες και οι ψηφιακές φωτογραφικές θα έμοιαζαν σε οποιονδήποτε ανθρώπινο πολιτισμό πριν το Διαφωτισμό, όχι απλά "μαγικές" αλλά σχεδόν εξωγήινες! Εξαίρεση ίσως αποτελούν οι πρώτοι ιστορικά "επιστήμονες" της ελληνορωμαϊκής εποχής που αν και σίγουρα θα εντυπωσιάζονταν, διέθεταν σε σημαντικό βαθμό το εργαλείο του Λόγου ώστε να ήταν, πιστεύω, απλά περίεργοι :P. Η τεχνική καλπάζει τόσο ξέφρενα πλέον που σχεδόν ξεφεύγει κι από τα όρια κατανόησης και αποδοχής της μοντέρνας δυτικής κοινωνίας.

Και εκεί πιστεύω ότι χάνουν το παιχνίδι τα οικολογικά κινήματα. Στο ότι προσπαθούν να προβάλουν τις ιδέες τους κυρίως με πολιτικές θέσεις και όχι με επιστημονική τεκμηρίωση. Κι αυτό είναι ένα μεγάλο ζήτημα προς εξέταση για κάθε ριζοσπαστικό κοινωνικό κίνημα.